29.4.2008

Náttúrufræðistofnun í Urriðaholti

Rætt við Jón Gunnar Ottósson forstjóra Náttúrufræðistofnunar og Guðmund Guðmundsson forstöðumann Safna- og flokkunarfræðideildar stofnunarinnar.

Náttúrufræðistofnun Íslands flytur í ný húsakynni í Urriðaholti haustið 2009. Þar með lýkur hálfrar aldrar bið stofnunarinnar eftir varanlegum heimkynnum, en hún hefur verið í bráðabirgðahúsnæði við Hlemm í tæpa fimm áratugi.

„Raunar má rekja aðstöðuleysi náttúrufræðirannsókna allt aftur til upphafsins, árið 1889, þegar Hið íslenska náttúrufræðifélag var stofnað til að koma upp náttúrugripasafni.“ segir Jón Gunnar Ottósson, forstjóri stofnunarinnar. „En það er liðin tíð og núna horfum við með tilhlökkun til haustsins 2009. Þá flytur stofnunin inn í húsnæði sem er sérsniðið utan um starfsemi hennar og uppfyllir nútímakröfur um varðveisluskilyrði náttúrugripa og aðstöðu til rannsókna.“
 
Náttúrufræðistofnun leigir húsið af Urriðaholti ehf. og Arkís arkitektar hanna það. Jón Gunnar segir að mjög gott samstarf hafi verið við hönnuði og eigendur um fyrirkomulag hússins. „Það hefur verið komið til móts við allar okkar óskir og ábendingar og við erum mjög sátt við útkomuna.“

Við flutninginn í Urriðaholt verður öll starfsemi Náttúrufræðistofnunar á höfuðborgarsvæðinu undir sama þaki. Til þessa hefur rannsóknar- og geymslupláss verið leigt víða um höfuðborgarsvæðið og úti á landi.

„Fyrir vikið hefur rannsóknaraðstaða verið frekar bágborin og geymsluaðstaða fyrir verðmætt gripasafn stofnunarinnar alls ekki fullnægjandi. Ýmsir náttúrugripir hafa eyðilagst. Ráðamenn sáu að þetta gengi ekki lengur og því var ákveðið að taka myndarlega á málunum,“ segir Jón Gunnar.

Hið nýja hús Náttúrufræðistofnunar Íslands verður 3.500 fermetrar að stærð og mun standa við Jónasartorg, vestast á Urriðaholti. Bæjarstjórn Garðabæjar samþykkti að gefa torginu þetta nafn til að heiðra minningu Jónasar Hallgrímssonar, sem oft er kallaður fyrsti íslenski náttúrufræðingurinn.

„Meginhlutverk Náttúrufræðistofnunar er að rannsaka íslenska náttúru og stunda skipulega heimildasöfnun um hana, “ segir Jón Gunnar. „Stofnunin skráir og safnar eintökum af plöntum, dýrum, bergtegundum og jarðamyndunum, stundar rannsóknir á þessu sviði og miðlar upplýsingum. Stofnunin veitir jafnframt ráðgjöf um nýtingu náttúrunnar og leiðbeinir um vernd og nýtingu hennar. Þetta er viðamikið og mikilvægt hlutverk og ég er þess fullviss að með bættri vinnuaðstöðu eykst geta okkar til að sinna því.“

Í nýja húsinu í Urriðaholti verður nýjustu tækni beitt til að tryggja varðveislu náttúrugripanna, sem margir hverjir eru mjög verðmætir og sjaldgæfir. Söfnun þeirra nær aftur til 1755, frá tímum náttúrufræðinganna Eggerts Ólafssonar, Jónasar Hallgrímssonar, Benedikts Gröndal og Bjarna Sæmundssonar. Þekktasti einstaki gripurinn er vafalítið uppstoppaður geirfugl, en þessi tegund dó út árið 1844.

Guðmundur Guðmundsson, forstöðumaður Safna- og flokkunarfræðideildar Náttúrufræðistofnunar, segir að fullkomin hita og rakastýring í safnaskálum, skipti miklu máli til að tryggja varðveislu margra náttúrugripanna, sérstaklega þeirra sem eru þurrkaðir.

„Gólfflötur safnaskálanna eykst kannski ekki mikið frá því sem áður var, en með færanlegum hillurekkum batnar nýting þess til muna. Aðgengi að öllum náttúrugripum stórbatnar og öll rannsóknaraðstaða,“ segir Guðmundur. „Þetta þýðir að við getum tekið á móti utanaðkomandi vísindamönnum sem vilja nota söfn okkar til rannsókna, en það höfum við vart getað til þessa vegna aðstöðuleysis,“ segir hann.

Á síðasta ári voru sett lög um Náttúruminjasafn íslands, sem fólu m.a. í sér að Náttúrufræðistofnun ræki ekki áfram sýningarsafn sitt. Náttúrufræðistofnun ber þó eftir sem áður að annast og byggja upp umfangsmikil gripasöfn sín sem hluta af þeirri skyldu sinni að stunda skipulega heimildasöfnun og rannsóknir á náttúru Íslands.  

En er ekki ljóst að starfsemi Náttúrufræðistofnunar og Náttúruminjasafns eiga mikla samleið?

„Það er rétt enda er gert ráð fyrir í nýju lögunum að Náttúrufræðistofnun verði einn helsti bakhjarl minjasafnsins,”segir Jón Gunnar forstjóri. „Þessar tvær stofnanir samnýta sérfræðinga og náttúrugripi, þekkingu og rannsóknir. Það er því æskilegt að stofnanirnar séu nálægt hvor annarri, þótt það sé ekki endilega nauðsynlegt,“ svarar hann spurningunni um það hvort Náttúruminjasafn Íslands væri þá ekki allt eins vel staðsett nálægt Náttúrufræðistofnun í Urriðaholti.

„Hins vegar er starfsemi Náttúruminjasafns nú í mótun og ég þykist vita að það sé mikill metnaður fyrir þess hönd. Núna er starfandi 18. stjórnskipaða nefndin sem hefur fjallað um starfsemi náttúruminjasafns, en sú fyrsta tók til starfa árið 1926. Sú staðreynd að sérstök lög hafa verið sett um starfsemi Náttúruminjasafns vekur góðar vonir um að starfsemi þess fái þá nútímalegu og veglegu umgjörð sem það á skilið,“ segir Jón Gunnar.

Þótt starfsemi Náttúrufræðistofnunar færist undir eitt þak við flutninginn í Urriðaholt, verður hluti starfseminnar áfram á Akureyri. Þar er t. d. þungamiðjan í plönturannsóknum stofnunarinnar og rannsóknum á lausum jarðlögum og skriðuföllum.

Vefsíða Náttúrufræðistofnunar